Kimya ve boya tesisleri, un ve yem fabrikaları, akaryakıt istasyonları, LPG dolum tesisleri, ahşap işleme ve tahıl depolama gibi pek çok işyerinde yanıcı gaz, buhar veya toz, hava ile karışarak patlayıcı ortam oluşturabilir. Bu alanlarda kullanılan elektrikli ve mekanik ekipmanların bir tutuşma kaynağına dönüşmemesi için özel olarak tasarlanmış olması gerekir. Exproof olarak da adlandırılan bu ekipmanların koruma özelliği, zamanla ve hatalı müdahalelerle kaybolabilir. Düzenli muayene, bu kaybı bir olay yaşanmadan tespit etmenin yoludur.
Yasal ve Teknik Çerçeve
İşverenin patlayıcı ortamlara ilişkin yükümlülükleri, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (R.G. 30.04.2013/28633) ile düzenlenmiştir. Bu yönetmelik kapsamında işveren, patlayıcı ortam oluşabilecek alanları sınıflandırmak ve alınan önlemleri Patlamadan Korunma Dokümanı'nda (PKD) kayıt altına almakla yükümlüdür. Ekipmanların piyasaya arzı ise AB'nin 2014/34/AB sayılı ATEX direktifine dayanan düzenlemeye tabidir.
Teknik tarafta üç standart öne çıkar:
- TS EN 60079-10 serisi: Patlayıcı ortamların alan (zone) sınıflandırması,
- TS EN 60079-14: Elektrik tesisatlarının tasarımı, seçimi ve montajı,
- TS EN 60079-17: Elektrik tesisatlarının muayenesi ve bakımı.
Zone Sınıflandırması ve Ekipman Seçimi
Patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve süresine göre alanlar sınıflandırılır. Gaz, buhar ve sisler için Zone 0, 1 ve 2; yanıcı tozlar için Zone 20, 21 ve 22 kullanılır. Zone numarası küçüldükçe patlayıcı ortamın bulunma olasılığı artar ve ekipmandan beklenen koruma düzeyi yükselir.
Her Ex ekipmanın etiketinde, hangi koşullarda kullanılabileceğini gösteren bilgiler bulunur:
| Etiket bilgisi | Ne anlatır? |
|---|---|
| Koruma tipi (ör. Ex d, Ex e, Ex i, Ex p, Ex t) | Tutuşmayı önleme yöntemi: alev geçirmez gövde, artırılmış emniyet, kendinden emniyet, basınçlandırma veya gövde ile toza karşı koruma gibi |
| Ekipman koruma seviyesi (EPL) | Ekipmanın hangi zone'da kullanılabileceğini belirleyen koruma düzeyi |
| Gaz veya toz grubu | Ekipmanın uygun olduğu yanıcı madde grubu |
| Sıcaklık sınıfı | Ekipmanın ulaşabileceği en yüksek yüzey sıcaklığının sınıfı |
Muayenenin ilk sorusu şudur: Bu ekipman, bulunduğu zone'un ve ortamdaki yanıcı maddenin gerektirdiği koruma seviyesine, gruba ve sıcaklık sınıfına uygun mu? Zone sınırlarının değiştiği ya da prosese yeni bir yanıcı madde girdiği durumlarda, daha önce uygun olan bir ekipman uygunsuz hâle gelebilir.
Muayene Türleri ve Dereceleri
TS EN 60079-17, muayeneleri zamanlamasına ve derinliğine göre ayırır.
Zamanlamaya Göre
- Başlangıç muayenesi: Ekipman ve tesisat ilk kez devreye alınmadan önce seçimin ve montajın uygunluğunu doğrular; sonraki muayeneler için referans oluşturur.
- Periyodik muayene: Koruma özelliğinin sürdüğünü düzenli aralıklarla doğrular.
- Numune muayenesi: Ekipmanların belirli bir bölümü üzerinde yapılır ve genel durumun izlenmesine yardımcı olur.
Derinliğe Göre
- Görsel muayene: Ekipman açılmadan, gözle fark edilebilecek kusurlar aranır; eksik cıvata, hasarlı gövde veya okunmayan etiket gibi.
- Yakın muayene: Görsel muayeneye ek olarak, erişim ekipmanı veya el aletleriyle fark edilebilecek kusurlar incelenir; gevşek bağlantılar ve rakor sıkılığı gibi.
- Ayrıntılı muayene: Ekipman gerektiğinde açılarak iç bileşenler, alev sızdırmaz aralıklar ve bağlantılar derinlemesine incelenir.
Muayenede Kontrol Edilen Başlıca Noktalar
- Ekipmanın zone, grup ve sıcaklık sınıfına uygunluğu,
- Gövde, cam ve kapaklarda çatlak, kırık veya korozyon,
- Contaların varlığı ve durumu, sızdırmazlığın korunması,
- Kablo rakorlarının uygunluğu ve sıkılığı, kullanılmayan girişlerin uygun tapalarla kapatılması,
- Cıvataların eksiksiz ve doğru tipte olması,
- Topraklama ve eşpotansiyel bağlantılar, statik elektriğe karşı önlemler,
- Yetkisiz değişiklik veya standart dışı parça kullanımı.
Muayene Periyodu Nasıl Belirlenir?
TS EN 60079-17'ye göre periyot; ortam koşulları, ekipmanın türü, bozulmaya açıklığı ve önceki muayene sonuçları dikkate alınarak risk esaslı belirlenir. Periyodik muayene aralığı genellikle üç yılı aşmamalıdır; korozif, titreşimli veya ağır işletme koşullarında daha kısa aralıklar gerekir. Belirlenen periyodun ve gerekçesinin kayıt altına alınması, PKD'nin güncel tutulması açısından da önemlidir.
Muayene Sonrası: Uygunsuzlukların Yönetimi
Muayenede koruma özelliğini yitirdiği belirlenen bir ekipman, patlayıcı ortamda tutuşma kaynağı olabileceği için ertelenmeden ele alınmalıdır. Gerekirse ekipmanın enerjisi kesilmeli, uygun bir ekipmanla değiştirilmeli veya koruma tipine uygun şekilde onarılmalıdır. Ex ekipmanlarda yapılan onarımın, ekipmanın sertifikalı yapısını bozmayacak şekilde ve yetkin kişilerce yapılması gerekir.
Tesis genelinde bir Ex ekipman envanteri tutulması, muayene planlamasını büyük ölçüde kolaylaştırır. Envanterde her ekipmanın konumu, bulunduğu zone, etiket bilgileri, sertifika bilgileri ve son muayene sonucu yer almalıdır. Bu envanter, zone sınıflandırmasındaki değişikliklerin ekipmanlara etkisini hızla görmeyi de sağlar.
Yetkinlik Neden Kritik?
Ex ekipmanların muayenesi; koruma tipleri, montaj kuralları ve muayene yöntemleri konusunda yetkin personel gerektirir. Hatalı bir müdahale, örneğin alev geçirmez bir gövdenin uygun olmayan cıvatalarla kapatılması, ekipmanın koruma özelliğini tamamen ortadan kaldırabilir. Bakım ve onarım sonrasında ekipmanın yeniden muayene edilmesi bu nedenle önemlidir.
Exproof ekipman başlangıç, periyodik ve ayrıntılı muayenesi, zone sınıflandırması ve Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlama hizmetlerimiz hakkında bilgi için Exproof periyodik muayene ve PKD hazırlama sayfalarımızı inceleyebilir veya bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik — R.G. 30.04.2013/28633
- ATEX 2014/34/AB — Muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılan ekipmanlar
- TS EN 60079-10 — Patlayıcı ortamlar: alan sınıflandırması
- TS EN 60079-14 — Elektrik tesisatlarının tasarımı, seçimi ve montajı
- TS EN 60079-17 — Elektrik tesisatlarının muayenesi ve bakımı