Pres Güvenliği ve İki El Kumandası: Doğru Kullanım ve Kontrol

Presler; metal şekillendirme, kesme ve bükme işlemlerinde çok yüksek kuvvetler üretir. Kalıp bölgesine giren bir el için tehlike, çoğu zaman saniyenin küçük bir kesrinde gerçekleşir. Bu nedenle preslerde koruma, operatörün dikkatine değil, tasarım yoluyla sağlanan güvenlik fonksiyonlarına dayanmalıdır. İki el kumandası bu fonksiyonların en yaygın olanlarından biridir. Ancak doğru seçilmediğinde, yanlış konumlandırıldığında veya devre dışı bırakıldığında beklenen korumayı sağlamaz.

Yasal ve Teknik Çerçeve

Presler, kullanım aşamasında İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir; kontrol genel olarak yıllık veya imalatçı önerisine göre yapılır. Piyasaya arz aşamasında ise Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT, R.G. 03.03.2009/27158) uygulanır. AB'de bu düzenlemenin yerini Makine Tüzüğü (AB) 2023/1230 alacaktır; tüzük 14.01.2027 tarihinden itibaren uygulanacak olup Türkiye'de de uyumlaştırma beklenmektedir.

Pres güvenliğinde başvurulan başlıca standartlar; pres güvenliği için TS EN ISO 16092 serisi, kontrol sistemlerinin güvenlikle ilgili parçaları için TS EN ISO 13849 ve tehlikeli bölgelere erişimi önleyen güvenlik (erişim) mesafeleri için TS EN ISO 13857'dir.

İki El Kumandası Nasıl Koruma Sağlar?

İki el kumandası, operatörün tehlikeli hareketi başlatabilmesi için iki kumanda elemanına iki eliyle birlikte basmasını gerektirir. Böylece hareket süresince operatörün elleri kumanda üzerinde, yani tehlike bölgesinin dışında kalır. Doğru tasarlanmış bir iki el kumandasında şu özellikler beklenir:

• Eş zamanlılık: Hareket, yalnızca iki kumanda elemanına kısa bir süre içinde birlikte basıldığında başlar.
• Sürekli basma: Tehlikeli hareket sürerken kumanda elemanlarından biri bırakıldığında hareket durdurulur.
• Yeniden başlatma engeli: Yeni bir çevrim için her iki elemanın da bırakılıp yeniden basılması gerekir; bir elemanı sürekli basılı tutarak çalışmak mümkün olmamalıdır.
• Kasıtsız çalıştırmaya karşı koruma: Kumanda elemanları; tek elle, el ve dirsekle ya da başka bir vücut bölümüyle birlikte basılamayacak şekilde yerleştirilmeli ve korunmalıdır.

İki El Kumandasının Sınırları

İki el kumandası yalnızca onu kullanan operatörü korur. Presin yanında veya arkasında bulunan başka bir çalışan, malzeme besleyen yardımcı ya da bakım personeli için ek önlem gerekir. Bu nedenle iki el kumandası tek başına değil; sabit koruyucular, kilitlemeli hareketli koruyucular veya ışık perdesi gibi algılama düzenleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Birden fazla operatörün çalıştığı preslerde her operatörün kendi iki el kumandası bulunmalı ve hareket ancak tüm kumandalar birlikte etkinleştirildiğinde başlamalıdır.

Güvenlik Mesafesi ve Durma Süresi

İki el kumandasının koruma sağlayabilmesi için, operatörün kumandayı bırakıp elini tehlike bölgesine ulaştırması, presin durması için gereken süreden daha uzun sürmelidir. Bu nedenle kumandanın tehlike bölgesine olan mesafesi; insan vücudunun yaklaşma hızı ve presin toplam durma süresi dikkate alınarak, ilgili makine güvenliği standartlarında tanımlanan yönteme göre hesaplanır. Bu hesap, koruyucuların kol ve bacakların tehlikeli bölgeye uzanmasını engelleyecek şekilde konumlandırılmasına ilişkin erişim mesafelerinden ayrı bir konudur. Fren veya valf performansı zamanla düştüğünde durma süresi uzar ve daha önce yeterli olan mesafe yetersiz kalabilir. Bu yüzden periyodik kontrollerde durma süresinin ölçülmesi ve mesafenin yeniden değerlendirilmesi büyük önem taşır.

Sık Karşılaşılan Hatalar

• Butonlardan birinin bantlanması, sıkıştırılması veya köprülenerek tek elle çalışmanın sağlanması,
• İki el kumanda ünitesinin tehlike bölgesine çok yakın bir yere taşınması,
• Seyyar kumanda kutusunun güvenlik mesafesi dikkate alınmadan presin önüne konulması,
• Çalışma modu seçici anahtarlarının yetkisiz kişilerce değiştirilebilmesi,
• Fren, kavrama veya hidrolik valflerdeki aşınma nedeniyle durma süresinin uzaması,
• Işık perdesinin veya koruyucu kilitlerinin devre dışı bırakılması.

Bu tür müdahaleler çoğunlukla üretim hızını artırmak amacıyla yapılır ve ciddi uzuv yaralanmalarına yol açabilir. Yönetimin bu müdahaleleri açıkça yasaklaması ve düzenli saha kontrolleriyle izlemesi gerekir.

Kalıp Değişimi ve Ayar Sırasında Güvenlik

Pres kazalarının bir bölümü normal üretimde değil, kalıp değişimi, ayar ve arıza giderme sırasında yaşanır. Bu işlemlerde iki el kumandası çoğu zaman devrede değildir; bu nedenle enerji kaynaklarının güvenli şekilde ayrılması ve kilitlenmesi, yani yazılı bir enerji izolasyonu (LOTO) prosedürünün uygulanması gerekir. Koç veya tablanın yerçekimiyle hareket etme ihtimaline karşı mekanik emniyet takozu gibi önlemler kullanılmalı, ayar modunda çalışma yalnızca yetkili personelle sınırlandırılmalıdır.

Periyodik Kontrolde Neler Değerlendirilir?

Kontrol sonucunda uygunsuz bulunan bir güvenlik fonksiyonu, pres kullanılmaya devam edilmeden önce giderilmelidir. İyileştirme gerektiren durumlarda makine risk değerlendirmesiyle birlikte hareket etmek, uygun çözümün belirlenmesini kolaylaştırır.

Operatör Eğitimi

6331 sayılı Kanun'un 17. maddesi uyarınca işveren, çalışanlarına işleriyle ilgili iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermekle yükümlüdür. Pres operatörlerinin; iki el kumandasının neden var olduğunu, devre dışı bırakılmasının sonuçlarını ve arıza durumunda nasıl davranacaklarını bilmesi, teknik önlemlerin sahada etkin kalmasını sağlar.

Mekanik, hidrolik, pnömatik ve abkant pres periyodik kontrolleri hakkında bilgi için mekanik pres ve hidrolik pres sayfalarımızı inceleyebilir, teklif talebi oluşturabilirsiniz.