Ortam Ölçümleri: Gürültü, Toz ve Aydınlatma Rehberi

İş sağlığı ve güvenliğinde bazı tehlikeler gözle görülür: dönen bir mil, korumasız bir kenar, açıkta bir kablo. Gürültü, solunabilir toz ve yetersiz aydınlatma ise çoğu zaman sessizce etki eder; sonuçları işitme kaybı, solunum yolu hastalıkları, göz yorgunluğu ve dikkat kaybına bağlı kazalar olarak yıllar içinde ortaya çıkar. Ortam ölçümleri, bu görünmeyen tehlikeleri sayısal verilere dönüştürerek risk değerlendirmesinin sağlam bir temele oturmasını sağlar.

Ölçümlerin Yasal Dayanağı

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi, işverene risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğü getirir. Gürültü ve toz gibi etkenlerin düzeyi bilinmeden bu değerlendirmenin sağlıklı yapılması mümkün değildir. Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik ve Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, maruziyet için eylem ve sınır değerleri tanımlar. Ölçümlerin kim tarafından yapılabileceği ise İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir; iş hijyeni ölçümlerinin bu yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılması gerekir.

Gürültü Ölçümü

Gürültü ölçümü iki temel biçimde yapılır:

• Ortam gürültü ölçümü: Çalışma alanındaki ses basınç düzeyi, sabit noktalarda ses seviyesi ölçer (sonometre) ile belirlenir. Gürültü kaynaklarının haritalanması ve mühendislik önlemlerinin planlanması için kullanılır.
• Kişisel gürültü maruziyeti ölçümü: Çalışanın vardiya boyunca maruz kaldığı gürültü, kulak hizasına yerleştirilen dozimetre ile ölçülür ve günlük maruziyet düzeyi hesaplanır.

Ölçüm stratejisi TS EN ISO 9612'ye göre belirlenir; görev bazlı, iş bazlı veya tam gün ölçüm yaklaşımlarından işin niteliğine uygun olanı seçilir. Sonuçlar, yönetmelikteki eylem ve sınır değerleriyle karşılaştırılır. Eylem değerlerinin aşılması hâlinde kulak koruyucu sağlanması, gürültü azaltma programı, işaretleme ve sağlık gözetimi gibi önlemler gündeme gelir. Kulak koruyucu seçimi de ölçüm sonuçlarına dayanmalıdır.

Toz Ölçümü

Toz ölçümünde çalışma havasındaki toplam ve solunabilir toz konsantrasyonu, genellikle gravimetrik yöntemle belirlenir. Solunabilir toz, akciğerin derin bölgelerine ulaşabilen ince partikülleri ifade eder ve sağlık açısından özellikle önemlidir. Taş, maden, seramik, döküm ve inşaat gibi sektörlerde solunabilir kristal silika ölçümü ayrıca değerlendirilmelidir.

Ölçümler, sabit noktalarda ortam ölçümü veya çalışanın solunum bölgesinden kişisel örnekleme şeklinde yapılabilir. Maruziyet ölçüm stratejisi için TS EN 689 esas alınır. Sonuçlar ilgili mevzuattaki mesleki maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırılır ve lokal havalandırma, ıslak yöntemler veya kapalı sistemler gibi toz kontrol önlemlerinin etkinliğinin doğrulanmasında kullanılır.

Aydınlatma Ölçümü

Aydınlatma ölçümünde çalışma yüzeylerindeki aydınlık düzeyi lüksmetre ile lüks (lx) cinsinden belirlenir. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (R.G. 17.07.2013/28710), çalışma alanlarında yeterli aydınlatma sağlanmasını ister. Yeterli düzey, yapılan işin görsel gereksinimine göre değişir: hassas montaj, kalite kontrol veya ofis işleri ile depo koridorları aynı değeri gerektirmez. Değerlendirmede iç mekân çalışma yerleri için TS EN 12464-1 standardından yararlanılır. Yalnızca ortalama değere değil, aydınlatmanın düzgünlüğüne ve kamaşmaya da bakılmalıdır. Yetersiz aydınlatma; merdivenlerde düşme, forklift trafiğinde çarpışma ve hatalı ürün gibi sonuçlara zemin hazırlar.

Diğer Ortam Ölçümleri

Gürültü, toz ve aydınlatma en sık istenen ölçümler olsa da risk değerlendirmesi başka ölçümleri de gerektirebilir. El-kol ve tüm vücut titreşimi, termal konfor (sıcaklık, nem ve hava akımı), sıcak ortamlarda ısı stresi ile gaz, buhar ve kimyasal maruziyet ölçümleri bunların başında gelir. Hangi ölçümlerin gerektiğine, işyerindeki tehlikelerin belirlendiği risk değerlendirmesi üzerinden karar verilmelidir.

Ölçüm Sonuçlarından Önlemlere

Ölçüm, amacına ancak sonuçları önlemlere dönüştüğünde ulaşır. 6331 sayılı Kanun'un risklerden korunma ilkeleri, toplu korunma önlemlerine kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesini ister. Bu nedenle önce tehlikenin kaynağında yok edilmesi veya daha az tehlikeli bir yöntemle ikame edilmesi değerlendirilmeli; ardından kapsülleme, yalıtım ve lokal havalandırma gibi mühendislik önlemleri, çalışma süresinin düzenlenmesi gibi idari önlemler ve son olarak kişisel koruyucu donanım devreye alınmalıdır. Önlemlerden sonra yapılan tekrar ölçüm, alınan tedbirin gerçekten işe yarayıp yaramadığını gösterir.

Ne Zaman Ölçüm Yapılmalı?

• Risk değerlendirmesi yapılırken veya yenilenirken,
• Yeni bir makine, hat ya da proses devreye alındığında,
• Yerleşim, havalandırma veya aydınlatma düzeninde değişiklik yapıldığında,
• Sağlık gözetiminde işitme kaybı veya solunum şikâyeti gibi bulgular ortaya çıktığında,
• Alınan önlemlerin etkinliğini doğrulamak gerektiğinde.

Ölçüm sıklığı risk değerlendirmesine ve ilgili mevzuata göre belirlenir; uygulamada çoğunlukla yıllık olarak planlanır.

Ölçüm Raporunda Nelere Bakmalısınız?

1. Ölçümü yapan laboratuvarın yetki ve akreditasyon bilgileri,
2. Ölçüm noktaları, ölçülen çalışanlar ve ölçüm süreleri,
3. Ölçüm sırasındaki üretim koşulları: tam kapasite mi, kısmi çalışma mı?
4. Kullanılan yöntem, standart ve cihaz bilgileri,
5. Sonuçların karşılaştırıldığı sınır değerler ve yorumlar,
6. Önerilen önlemler.

Temsil edici olmayan koşullarda yapılmış bir ölçüm, gerçek maruziyeti olduğundan düşük gösterebilir. Bu nedenle ölçüm günü, işyerinin normal çalışma temposunu yansıtacak şekilde planlanmalıdır.

Ortam gürültü, kişisel gürültü maruziyeti, toz ve aydınlatma ölçümlerinin yetkilendirilmiş laboratuvar koşullarında planlanması ve raporlanması hakkında bilgi için gürültü ölçümü, toz ölçümü ve aydınlatma ölçümü sayfalarımızı inceleyebilir veya bizimle iletişime geçebilirsiniz.